Hoàn thiện tổ chức cơ quan điều tra hình sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và bảo vệ an ninh, trật tự trong hình mới

Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật luôn được Đảng và Nhà nước xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Đối với lĩnh vực tư pháp hình sự, việc tiếp tục hoàn thiện tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần nâng cao chất lượng điều tra, xử lý tội phạm, bảo đảm mọi hành vi phạm tội đều được phát hiện, xử lý kịp thời, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội và không bỏ lọt tội phạm.

1. Vì sao phải sửa đổi Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015?

Sau gần mười năm thi hành, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc tổ chức, hoạt động của các cơ quan điều tra và các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ một số hạn chế về tổ chức bộ máy, phân định thẩm quyền và cơ chế phối hợp; đồng thời xuất hiện những yêu cầu mới trong đấu tranh phòng, chống tội phạm gắn với chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và sự phát triển của khoa học, công nghệ. Xuất phát từ yêu cầu tổng kết thực tiễn thi hành pháp luật và thể chế hóa các chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tinh gọn tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp, Bộ Công an đã chủ trì xây dựng dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Dự thảo kế thừa các quy định còn phù hợp, đồng thời sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng nhằm hoàn thiện tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan điều tra, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội trong tình hình mới.

Trên cơ sở đó, bài viết khái quát những điểm mới nổi bật của dự thảo theo các nhóm chính sách lớn, qua đó làm rõ ý nghĩa của việc hoàn thiện pháp luật về tổ chức cơ quan điều tra hình sự đối với yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng lực lượng Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại..

2. Những điểm mới nổi bật của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự

Thứ nhất, kiện toàn tổ chức hệ thống cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp và hiệu quả

Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) là tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức hệ thống cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với yêu cầu cải cách tổ chức bộ máy nhà nước và xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Việc sửa đổi Luật được đặt trong tổng thể chủ trương của Đảng về tiếp tục đổi mới tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, giảm tầng nấc trung gian, nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước, đồng thời bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức bộ máy với chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của từng cơ quan trong hệ thống tư pháp. Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong quá trình triển khai các nghị quyết của Trung ương về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và cải cách tư pháp.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự năm 2015, dự thảo Luật tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về hệ thống cơ quan điều tra, bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức của các cơ quan trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân và các cơ quan khác có liên quan sau quá trình sắp xếp, kiện toàn tổ chức bộ máy. Việc sửa đổi không làm thay đổi bản chất của hệ thống cơ quan điều tra mà tập trung hoàn thiện cơ chế tổ chức, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể trong hoạt động điều tra hình sự. Đáng chú ý, các đề xuất sửa đổi đều hướng tới mục tiêu xây dựng hệ thống cơ quan điều tra hoạt động chuyên nghiệp, thống nhất, thông suốt và gắn chặt với yêu cầu nâng cao chất lượng điều tra, xử lý tội phạm. Việc kiện toàn tổ chức không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về điều tra hình sự mà còn tạo điều kiện để các cơ quan điều tra chủ động hơn trong tổ chức thực hiện nhiệm vụ, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm ngày càng đa dạng, phức tạp trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ. Có thể thấy, định hướng sửa đổi lần này không đơn thuần là điều chỉnh cơ cấu tổ chức mà còn thể hiện tư duy đổi mới trong xây dựng pháp luật về tổ chức và hoạt động điều tra hình sự. Đó là xây dựng một hệ thống cơ quan điều tra tinh gọn nhưng đủ năng lực, đủ thẩm quyền và đủ điều kiện để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ phát hiện, điều tra tội phạm, góp phần giữ vững an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và phục vụ sự phát triển bền vững của đất nước..

Thứ hai, hoàn thiện phân định thẩm quyền điều tra, bảo đảm thống nhất, đồng bộ trong tổ chức và hoạt động điều tra hình sự

Một trong những điểm mới quan trọng của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) là tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định về thẩm quyền của các cơ quan điều tra và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo hướng thống nhất, rõ ràng và phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Qua tổng kết thi hành Luật năm 2015 cho thấy, cùng với sự thay đổi về tổ chức bộ máy của các cơ quan nhà nước và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, một số quy định về phân định thẩm quyền điều tra đã bộc lộ những bất cập, còn có sự giao thoa hoặc chưa thật sự phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng lực lượng. Điều này ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả phối hợp, giải quyết vụ án và tổ chức thực hiện nhiệm vụ điều tra hình sự.

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện các quy định về hệ thống cơ quan điều tra, phạm vi thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể, bảo đảm nguyên tắc một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện nhưng vẫn phát huy hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan có liên quan. Đồng thời, dự thảo cũng bảo đảm sự thống nhất với Bộ luật Tố tụng hình sự và các luật có liên quan, góp phần khắc phục những khoảng trống hoặc chồng chéo trong quá trình áp dụng pháp luật. Việc phân định rõ thẩm quyền không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực điều tra hình sự mà còn tạo điều kiện để các cơ quan điều tra chủ động thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo đúng thẩm quyền được giao; hạn chế việc đùn đẩy hoặc chồng chéo trách nhiệm; rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và công dân. Đây cũng là bước cụ thể hóa chủ trương của Đảng về tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp theo hướng phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực chặt chẽ, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, đáp ứng yêu cầu xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại và phục vụ Nhân dân.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế đối với cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) là tiếp tục hoàn thiện các quy định về cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo hướng phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy hiện nay và yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm. Đây là bước hoàn thiện cần thiết nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự với các luật chuyên ngành và các chủ trương của Đảng về đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

Theo dự thảo, việc rà soát, sửa đổi các quy định liên quan đến nhóm cơ quan này được thực hiện trên cơ sở tổng kết thực tiễn thi hành Luật năm 2015, đánh giá đầy đủ những kết quả đạt được cũng như những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện. Nhiều nội dung được điều chỉnh nhằm bảo đảm sự phù hợp với mô hình tổ chức mới của các bộ, ngành; đồng thời xác định rõ hơn phạm vi, trách nhiệm và điều kiện thực hiện các hoạt động điều tra, tránh chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan có liên quan. Việc tiếp tục giao thẩm quyền tiến hành một số hoạt động điều tra cho các cơ quan chuyên ngành thể hiện quan điểm nhất quán của Nhà nước về phát huy tính chuyên môn, chuyên sâu trong phát hiện và xử lý tội phạm. Với đặc thù quản lý nhà nước trên từng lĩnh vực, các cơ quan này có điều kiện tiếp cận sớm thông tin, phát hiện kịp thời dấu hiệu tội phạm và thực hiện những hoạt động điều tra ban đầu theo quy định của pháp luật, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm ngay từ cơ sở. Đồng thời, dự thảo Luật tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan điều tra chuyên trách với các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, bảo đảm sự phân công rõ ràng, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát hiệu quả trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời bảo đảm mọi hoạt động điều tra đều được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục và chịu sự kiểm sát theo quy định của pháp luật.

Có thể khẳng định, những sửa đổi đối với nhóm quy định này không chỉ góp phần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về tổ chức và hoạt động điều tra hình sự mà còn tạo điều kiện để các cơ quan thực thi pháp luật chủ động hơn trong phát hiện, xử lý tội phạm; nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và phục vụ sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới..

3. Những thông điệp chính sách nổi bật từ dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, hiện đại

Một trong những thông điệp nổi bật của dự thảo Luật là tiếp tục thể chế hóa chủ trương của Đảng về sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, gắn với yêu cầu xây dựng lực lượng Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Việc rà soát, hoàn thiện các quy định về tổ chức hệ thống cơ quan điều tra và phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của từng chủ thể không chỉ bảo đảm sự thống nhất với mô hình tổ chức bộ máy hiện nay mà còn tạo nền tảng pháp lý để nâng cao chất lượng hoạt động điều tra hình sự trong giai đoạn mới. Đây là bước cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng về đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, xây dựng nền hành chính và nền tư pháp hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm

Những sửa đổi, bổ sung trong dự thảo Luật đều hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động điều tra hình sự. Việc tiếp tục hoàn thiện quy định về thẩm quyền điều tra, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan điều tra với các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan sẽ góp phần khắc phục những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong thực tiễn; đồng thời tạo điều kiện để các cơ quan thực thi pháp luật chủ động hơn trong phát hiện, xử lý tội phạm. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả phòng ngừa, đấu tranh với các loại tội phạm mới, nhất là tội phạm sử dụng công nghệ cao, tội phạm xuyên quốc gia và các hành vi vi phạm pháp luật phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Thứ ba, bảo đảm sự hài hòa giữa yêu cầu cải cách tư pháp và bảo vệ quyền con người

Dự thảo Luật không chỉ hướng tới nâng cao hiệu quả điều tra tội phạm mà còn tiếp tục khẳng định yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, tăng cường kiểm soát quyền lực trong hoạt động điều tra, bảo đảm mọi hoạt động tố tụng đều được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự, thủ tục luật định. Việc hoàn thiện các quy định về tổ chức và hoạt động của cơ quan điều tra góp phần bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân; nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng; hạn chế oan, sai và bỏ lọt tội phạm. Đây là định hướng xuyên suốt trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và cải cách tư pháp theo các nghị quyết của Đảng, đồng thời tạo nền tảng pháp lý vững chắc để xây dựng nền tư pháp công bằng, nghiêm minh, hiện đại, phục vụ Nhân dân và bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

4. Kết luận

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) thể hiện rõ chủ trương của Đảng và Nhà nước về tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nâng cao hiệu quả cải cách tư pháp. Những sửa đổi, bổ sung được đề xuất không chỉ khắc phục những bất cập của pháp luật hiện hành mà còn góp phần kiện toàn tổ chức, hoàn thiện cơ chế hoạt động của các cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Việc ban hành Luật sẽ tạo cơ sở pháp lý đồng bộ, thống nhất để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động điều tra hình sự, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, đồng thời góp phần xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và phục vụ sự phát triển bền vững của đất nước..

GVC, ThS Huỳnh Trung Hậu

Khoa Luật - T05