Việc sửa đổi Bộ luật Hình sự là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới.[1] Trên cơ sở tổng kết hơn mười năm thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015, Bộ Công an đã chủ trì xây dựng dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), trong đó tiếp tục hoàn thiện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự nhằm bảo đảm tính thống nhất, khả thi của pháp luật và phù hợp với yêu cầu thực tiễn.[2] Loại trừ trách nhiệm hình sự là chế định quan trọng của pháp luật hình sự, thể hiện nguyên tắc chỉ xử lý hình sự đối với những hành vi thực sự có lỗi và đáng bị lên án. Đồng thời, đây cũng là cơ chế pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền con người, quyền công dân và giới hạn việc sử dụng quyền lực hình sự của Nhà nước theo đúng tinh thần Hiến pháp năm 2013[3].
1. Vì sao phải sửa đổi chế định loại trừ trách nhiệm hình sự?
Bộ luật Hình sự năm 2015 đã đánh dấu bước phát triển quan trọng khi lần đầu tiên dành một chương riêng quy định về các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Sau hơn mười năm thi hành, các quy định này đã phát huy vai trò quan trọng trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy một số quy định chưa bao quát hết những tình huống mới phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển khoa học, công nghệ và yêu cầu bảo vệ an ninh quốc gia. Xuất phát từ yêu cầu tổng kết thực tiễn và thể chế hóa các chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Bộ Công an đã chủ trì xây dựng dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), trong đó tiếp tục hoàn thiện chế định loại trừ trách nhiệm hình sự nhằm nâng cao tính minh bạch, thống nhất và khả thi của pháp luật.
Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)
2. Những điểm mới thể hiện rõ định hướng của chính sách hình sự
Thứ nhất, định hướng mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự theo hướng bảo đảm tính đầy đủ và minh bạch của pháp luật
So với Bộ luật Hình sự năm 2015, dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) không thay đổi cách tiếp cận cơ bản đối với chế định loại trừ trách nhiệm hình sự mà lựa chọn phương án kế thừa các quy định đã được thực tiễn kiểm nghiệm, đồng thời bổ sung một số trường hợp mới nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới. Cách tiếp cận này thể hiện tư duy lập pháp thận trọng, bảo đảm tính ổn định của Bộ luật Hình sự nhưng vẫn kịp thời điều chỉnh những vấn đề mới phát sinh từ thực tiễn.
Điểm mới đầu tiên là dự thảo đã bổ sung Điều 20a quy định về "Sự kiện bất khả kháng" như một trường hợp độc lập loại trừ trách nhiệm hình sự. Theo dự thảo, người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội do nguyên nhân bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Việc bổ sung quy định này có ý nghĩa quan trọng cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Trong khoa học luật hình sự, sự kiện bất ngờ và sự kiện bất khả kháng là hai hiện tượng pháp lý có bản chất khác nhau. Nếu sự kiện bất ngờ xuất phát từ việc người thực hiện hành vi không thể hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả thì sự kiện bất khả kháng lại bắt nguồn từ những yếu tố khách quan nằm ngoài khả năng kiểm soát của con người, mặc dù chủ thể có thể đã nhận thức được nguy cơ xảy ra hậu quả nhưng không thể ngăn chặn hoặc khắc phục. Thực tiễn áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015 cho thấy nhiều trường hợp thiệt hại phát sinh do thiên tai, dịch bệnh, sự cố kỹ thuật hoặc các tình huống khách quan đặc biệt chưa có căn cứ pháp lý rõ ràng để xác định trách nhiệm hình sự. Việc tách bạch sự kiện bất khả kháng thành một trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự độc lập góp phần bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong áp dụng pháp luật, đồng thời hạn chế việc suy diễn hoặc áp dụng tương tự pháp luật hình sự. Dưới góc độ chính sách hình sự, đây là sự điều chỉnh theo hướng thu hẹp phạm vi can thiệp của pháp luật hình sự đối với những hành vi mà hậu quả phát sinh hoàn toàn do nguyên nhân khách quan, qua đó bảo đảm tốt hơn nguyên tắc "không có lỗi thì không có trách nhiệm hình sự" và nguyên tắc công bằng trong xử lý hình sự.
Thứ hai, mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số
Một trong những điểm mới nổi bật của dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) là mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự đối với các rủi ro phát sinh trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới, chuyển đổi số và mô hình sản xuất, kinh doanh mới. Theo Tờ trình dự án luật, việc sửa đổi này nhằm thể chế hóa quan điểm của Đảng tại Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; đồng thời khắc phục khoảng trống của Bộ luật Hình sự năm 2015 khi mới chỉ điều chỉnh rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ. Báo cáo tổng kết thi hành Bộ luật Hình sự cũng chỉ ra rằng việc chưa có cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với các mô hình sản xuất, kinh doanh mới có thể làm gia tăng tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm trong hoạt động đổi mới sáng tạo, trong khi đây là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế đất nước. Dưới góc nhìn chính sách hình sự, đây là sự chuyển dịch đáng chú ý từ tư duy "quản lý bằng chế tài hình sự" sang tư duy "kiến tạo phát triển". Pháp luật hình sự không chỉ thực hiện chức năng bảo vệ mà còn cần tạo lập môi trường pháp lý an toàn cho những chủ thể dám đổi mới, dám thử nghiệm vì lợi ích chung. Tuy nhiên, việc mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự không đồng nghĩa với việc hợp pháp hóa mọi rủi ro trong hoạt động nghiên cứu hoặc kinh doanh. Điều kiện áp dụng cần được quy định chặt chẽ nhằm phân biệt rõ giữa rủi ro khách quan với hành vi vi phạm do cẩu thả, thiếu trách nhiệm hoặc cố ý lợi dụng chính sách để trục lợi.
Thứ ba, hoàn thiện cơ chế bảo vệ người thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và đấu tranh phòng, chống tội phạm
Một định hướng mới khác của dự thảo là mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự đối với các hoạt động quốc phòng, an ninh và đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang. Theo Tờ trình dự án luật, việc sửa đổi này nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về bảo vệ cán bộ, chiến sĩ trong khi thực hiện nhiệm vụ, đồng thời phục vụ việc nội luật hóa các cam kết quốc tế về phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia. Đây là sự điều chỉnh có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh các phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, xuyên quốc gia và ứng dụng công nghệ cao. Nhiều hoạt động nghiệp vụ đặc biệt hoặc biện pháp nghiệp vụ bí mật có thể phát sinh thiệt hại nhất định nhưng được thực hiện nhằm ngăn chặn nguy cơ lớn hơn đối với an ninh quốc gia hoặc trật tự, an toàn xã hội. Nếu không có cơ chế pháp lý phù hợp để loại trừ trách nhiệm hình sự thì có thể dẫn đến tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm của người thi hành công vụ, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm. Tuy nhiên, dưới góc độ chính sách hình sự, việc mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực này cần được đặt trong khuôn khổ của nguyên tắc pháp quyền và kiểm soát quyền lực nhà nước. Các căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự phải được quy định minh bạch, xác định rõ điều kiện áp dụng, giới hạn quyền hạn và cơ chế giám sát nhằm phòng ngừa nguy cơ lạm dụng quyền lực hoặc hợp thức hóa các hành vi xâm phạm quyền con người. Vì vậy, cùng với việc bổ sung các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình trong quá trình tổ chức thực hiện.
3. Những thông điệp chính sách nổi bật từ việc hoàn thiện chế định loại trừ trách nhiệm hình sự
Thứ nhất, khẳng định chính sách hình sự nhân văn, lấy phòng ngừa làm trọng tâm
Việc tiếp tục hoàn thiện chế định loại trừ trách nhiệm hình sự thể hiện rõ quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước về xây dựng nền tư pháp nhân văn, công bằng và thượng tôn pháp luật. Theo đó, pháp luật hình sự không chỉ là công cụ xử lý tội phạm mà còn xác định rõ giới hạn của quyền lực hình sự, bảo đảm chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những hành vi thực sự có lỗi và đáng bị xử lý. Đây là bước cụ thể hóa chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm với bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 và các nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp, hoàn thiện hệ thống pháp luật.
Thứ hai, hoàn thiện hành lang pháp lý phục vụ phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc
Những sửa đổi, bổ sung trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) không chỉ khắc phục những khoảng trống của pháp luật hiện hành mà còn tạo cơ sở pháp lý phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Việc bổ sung các quy định liên quan đến sự kiện bất khả kháng, mở rộng phạm vi áp dụng đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho các hoạt động bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội đã thể hiện rõ định hướng xây dựng môi trường pháp lý an toàn, ổn định để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, khoa học, công nghệ, đồng thời nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Thứ ba, nâng cao hiệu lực, hiệu quả áp dụng pháp luật trong thực tiễn
Việc hoàn thiện chế định loại trừ trách nhiệm hình sự sẽ tạo cơ sở pháp lý đầy đủ, minh bạch hơn cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành pháp luật; góp phần hạn chế cách hiểu, cách áp dụng không thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Đồng thời, các quy định mới sẽ nâng cao tính dự báo, tính khả thi của Bộ luật Hình sự, tạo điều kiện để các cơ quan bảo vệ pháp luật và lực lượng thực thi công vụ yên tâm thực hiện nhiệm vụ trong khuôn khổ pháp luật. Qua đó, tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước bằng pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại và xây dựng nền tư pháp công bằng, nghiêm minh, phục vụ Nhân dân.
4. Kết luận
Hoàn thiện chế định loại trừ trách nhiệm hình sự trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) là bước cụ thể hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới chính sách hình sự và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Những sửa đổi, bổ sung được đề xuất không chỉ khắc phục những bất cập của pháp luật hiện hành mà còn góp phần xây dựng khuôn khổ pháp lý đồng bộ, minh bạch và phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước. Việc hoàn thiện chế định này tiếp tục khẳng định định hướng xây dựng pháp luật hình sự theo hướng nhân văn, thượng tôn pháp luật, bảo đảm sự hài hòa giữa bảo vệ quyền con người, quyền công dân với yêu cầu giữ vững an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và tạo điều kiện thuận lợi cho đổi mới sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật, góp phần xây dựng nền tư pháp công bằng, nghiêm minh, hiện đại và lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn phát triển mới.
GVC, ThS Huỳnh Trung Hậu
Khoa Luật - T05
[1] Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
[2] Bộ Công an, Tờ trình dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), năm 2026; Bộ Công an, Bản so sánh dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với Bộ luật Hình sự năm 2015.
[3] Quốc hội, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, các điều 14, 16 và 31.
Ban Biên Tập Website
Mọi thông tin phản hồi xin gửi về hòm thư điện tử của Nhà trường hoặc qua hệ thống Hộp thư góp ý.
