Đổi mới trong Dự thảo Luật Tố tụng hình sự

Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự được xây dựng trong bối cảnh yêu cầu cải cách tư pháp, chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm ngày càng đặt ra tính cấp thiết. Các nội dung đổi mới tập trung vào việc tiếp tục hoàn thiện quy trình tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả, tăng cường phân hóa và chính sách khoan hồng trong xử lý tội phạm đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân và quyền bào chữa của người bị buộc tội. Bên cạnh đó, Dự thảo Bộ luật cũng chú trọng phân định rõ hơn thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng; hoàn thiện các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế và cơ chế kiểm soát quyền lực; từng bước xây dựng nền tố tụng điện tử, thúc đẩy số hóa hồ sơ, sử dụng dữ liệu điện tử và xét xử trực tuyến. Ngoài ra, các quy định về hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự, xử lý vật chứng, tài sản và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng cũng được rà soát, bổ sung nhằm khắc phục những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn. Nhìn tổng thể, những đổi mới này thể hiện định hướng xây dựng nền tố tụng hình sự hiện đại, minh bạch, hiệu quả, bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Một số nội dung mới cơ bản được thể hiện trong Dự thảo như sau:

Ảnh minh họa (Nguồn: Internet)

Một là, đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả.

Dự thảo Bộ luật định hướng chuẩn hóa quy trình tố tụng, đơn giản hóa một số thủ tục hành chính tư pháp và mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn. Đáng chú ý, thủ tục rút gọn có thể được áp dụng đối với người bị buộc tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt và tích cực khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, việc nhận tội không thay thế trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan tiến hành tố tụng và không được coi là chứng cứ duy nhất để kết tội.

Hai là, tăng cường phân hóa, khoan hồng trong xử lý tội phạm.

Dự thảo bổ sung và hoàn thiện các cơ chế không khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và thủ tục rút gọn nhằm khuyến khích người phạm tội tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo, hợp tác, bồi thường và khắc phục hậu quả. Đồng thời, nguyên tắc suy đoán vô tội được làm rõ hơn theo hướng mọi nghi ngờ không thể được làm sáng tỏ phải được giải quyết theo hướng có lợi cho người bị buộc tội.

Ba là, hoàn thiện thẩm quyền tố tụng và tăng cường kiểm soát quyền lực.

Dự thảo tiếp tục duy trì cơ bản hệ thống các cơ quan tiến hành tố tụng hiện hành, đồng thời phân định rõ hơn thẩm quyền giữa người đứng đầu cơ quan tiến hành tố tụng với Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán. Một số thẩm quyền được tăng cường cho các chức danh trực tiếp tiến hành tố tụng nhằm nâng cao tính chủ động và trách nhiệm trong thực thi nhiệm vụ. Đồng thời, dự thảo bổ sung nguyên tắc bảo vệ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng trước các hành vi can thiệp, gây áp lực, đe dọa hoặc trả thù trái pháp luật.

Bốn là, hoàn thiện các biện pháp ngăn chặn, cưỡng chế và bảo đảm quyền con người.

Dự thảo có xu hướng hạn chế việc áp dụng tạm giam, bổ sung biện pháp giám sát điện tử và quy định các biện pháp tạm thời nhằm ngăn chặn việc chuyển dịch tài sản trước khi áp dụng kê biên hoặc phong tỏa. Đồng thời, quyền bào chữa và quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng tiếp tục được mở rộng và cụ thể hóa.

Năm là, đẩy mạnh tố tụng điện tử và xét xử trực tuyến.

Một định hướng lớn của dự thảo là xây dựng cơ sở pháp lý cho tố tụng điện tử. Hồ sơ, dữ liệu, chứng cứ và văn bản tố tụng có thể được tạo lập, trao đổi, quản lý và lưu trữ bằng phương thức điện tử; hồ sơ vụ án được số hóa, có mã định danh và có thể liên thông giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Dự thảo đồng thời hoàn thiện cơ sở pháp lý cho xét xử trực tuyến và việc thu thập, sử dụng dữ liệu điện tử.

Sáu là, hoàn thiện hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự.

Các quy định về hợp tác quốc tế được rà soát, điều chỉnh nhằm bảo đảm tính thống nhất với pháp luật mới về tương trợ tư pháp hình sự và dẫn độ. Trong đó, dự thảo chú trọng cơ chế xử lý yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với công dân Việt Nam trong trường hợp bị từ chối dẫn độ theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền nước ngoài.

Bảy là, luật hóa các cơ chế thí điểm và khắc phục vướng mắc thực tiễn.

Dự thảo luật hóa một số cơ chế đã được triển khai thí điểm, đặc biệt là việc xử lý sớm vật chứng, tài sản trong quá trình giải quyết vụ án nhằm hạn chế thất thoát, lãng phí, đẩy nhanh thu hồi tài sản và khắc phục hậu quả. Đồng thời, dự thảo tăng cường trách nhiệm của Cơ quan điều tra và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong việc chuyển tài liệu cho Viện kiểm sát để kiểm sát việc lập hồ sơ vụ việc./.

TS Thiếu tá Vũ Thị Hồng Phương

Khoa Luật - T05