Phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng đòi hỏi phải có sự hài hòa cao giữa pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế, vì xâm hại tình dục trẻ em qua mạng khó có thể xác định rõ được vị trí xảy ra sự việc. Do đó, các quốc gia các quốc gia cần có sự hợp tác trong công tác phòng, chống một cách hiệu quả. Việt Nam đã và đang có những nỗ lực không ngừng trong việc tăng cường pháp luật quốc gia cũng như thực hiện các cam kết hợp tác quốc tế góp phần phòng, chống có hiệu quả tình trạng xâm hại tình dục trẻ em nói chung và qua mạng nói riêng. Đây là những căn cứ pháp lý quan trọng cũng như nâng cao sức mạnh cho Việt Nam phòng, chống có hiệu quả hành vi phạm tội này. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thời gian tới Việt Nam cần tiếp tục nỗ lực hơn nữa trong việc thực hiện các cam kết và hoàn thiện hành lang pháp lý phù hợp với điều kiện, tình hình thực tiễn của đất nước về phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng.
1. Về gia nhập điều ước quốc tế về phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng
Việt Nam đã phê chuẩn Công ước về quyền trẻ em năm 1989 (The Convention on the Rights of the Child, 1989 - CRC) vào ngày 20/02/1990 và Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước quyền trẻ em về việc buôn bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa khiêu dâm trẻ em năm 2000 (Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child prostitution and child pornography, 2000 - OPSC) vào ngày 20/12/2001. Cho đến nay, CRC và OPSC vẫn là công cụ pháp lý quốc tế toàn diện và phổ biến nhất về quyền trẻ em để bảo vệ trẻ em khỏi bị mua bán và bóc lột tình dục.
Năm 2019, Việt Nam đã thông qua Tuyên bố về Bảo vệ trẻ em khỏi tất cả các hình thức bóc lột và lạm dụng trực tuyến trong ASEAN. Việt Nam cũng cam kết thực hiện Kế hoạch hành động khu vực về Bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức bóc lột và xâm hại trực tuyến trong ASEAN (2021-2025) được thông qua vào tháng 10/2021, bao gồm cam kết của các quốc gia thành viên về việc tăng cường bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng trong khu vực ASEAN. Kế hoạch này gồm 7 lĩnh vực trọng tâm, từ nâng cao nhận thức, tăng cường thu thập dữ liệu, tới điều chỉnh pháp luật. Với việc tán thành các cam kết cấp khu vực này, Việt Nam đã thể hiện quyết tâm trong giải quyết các vấn đề bóc lột tình dục trẻ em.
Hiện nay, Bình luận chung số 25 về quyền của trẻ em liên quan đến môi trường kỹ thuật số được thông qua vào năm 2021 được coi là văn kiện pháp lý mới nhất của Liên hợp quốc để hỗ trợ các quốc gia thành viên trong việc hoàn thiện pháp luật quốc gia về vấn đề này, đồng thời khẳng định sự quan tâm của Liên hợp quốc và các quốc gia thành viên trong việc bảo vệ quyền trẻ em trước những cơ hội và thách thức trên môi trường mạng. Cũng thông qua văn bản này, Liên hợp quốc gửi lời kêu gọi đến các chính phủ, các công ty công nghệ và đội ngũ giáo viên trong việc hỗ trợ quản lý những thông tin không đáng tin cậy trên môi trường mạng
Với khung pháp lý nền tảng của Liên hợp quốc về bảo vệ trẻ em trước các hành vi xâm hại tình dục qua mạng, luật pháp quốc tế đã nhấn mạnh hơn đến yếu tố phòng ngừa trước khi tiến tới những khuyến nghị mang tính xử lý, răn đe đối với hành vi phạm tội. Có thể nói, việc đặt ra các giải pháp phòng ngừa các hành vi xâm hại tình dục trẻ em qua mạng là vấn đề mang tính cấp bách và phù hợp với thực tiễn quốc tế cũng như Việt Nam. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần đảm bảo những nội dung phòng, chống loại tội phạm này cũng cần bám sát yêu cầu của các văn kiện pháp lý quốc tế mà nước ta là thành viên.
2. Nội luật hóa pháp luật quốc tế và điều ước quốc tế về phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng
Tuân thủ Công ước quốc tế về quyền trẻ em và các khuôn khổ pháp lý liên quan của Liên hợp quốc, Việt Nam đã nội luật hóa nhiều quy định về phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em nói chung và trên không gian mạng nói riêng vào hệ thống pháp luật quốc gia. Việt Nam luôn theo đuổi chính sách ưu tiên bảo vệ các quyền cơ bản của trẻ em trong quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật của mình. bao gồm các văn bản pháp luật, các quy định cụ thể, các hướng dẫn, chính sách và tiêu chuẩn phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và văn hóa của từng quốc gia. Việt Nam là một trong số những nước đã phê chuẩn đầy đủ Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em cũng như các Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước.
Dựa trên cơ sở đó, Việt Nam đã xây dựng được khung pháp lý khá toàn diện để bảo vệ quyền trẻ em cũng như bảo vệ trẻ em khỏi các hình thức bạo lực và bóc lột tình dục, là căn cứ pháp lý góp phần phục vụ công tác phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng. Điển hình như Luật Trẻ em 2016, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi năm 2017, năm 2021 và năm 2025) và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi năm 2021 và năm 2025) đã có nhiều quy định quan trọng mới nhằm bảo vệ trẻ em khỏi xâm hại tình dục nói chung cũng trên môi trường mạng một cách hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, từ năm 2021 đến năm 2023, triển khai Quyết định số 830/QĐ-TTg ngày 01/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ về “Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025”, các cơ quan chức năng đã triển khai đồng bộ các giải pháp, tăng cường tiến hành các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn, xử lý nghiêm minh, kịp thời các hành vi xâm hại trẻ em và xử lý, ngăn chặn các mối nguy hại đối với trẻ em trên môi trường mạng. Ngoài ra, cơ quan có thẩm quyền đã ban hành những văn bản pháp luật có liên quan khác như:
- Quyết định số 8316/QĐ-BCA-C02 ngày 26/12/2018 hướng dẫn công tác phòng ngừa nghiệp vụ, tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm xâm hại tình dục trẻ em, trong đó quy định những quy trình nghiệp vụ đặc thù, những biện pháp cấp bách phải thực hiện ngay khi tiếp nhận nguồn tin nhằm ngăn chặn tội phạm, thu thập chứng cứ, bảo vệ trẻ em, hỗ trợ gia đình nạn nhân, đưa trẻ em đến cơ sở giám định hoặc cơ sở y tế… phù hợp với tính chất của loại tội phạm này;
- Nghị quyết số 06/2019/NQ-HĐTP ngày 20/9/2019 của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng một số quy định tại các Điều 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147 và việc xét xử vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi. Nghị quyết này giải thích và hướng dẫn áp dụng đối với các khái niệm đối với các tội xâm hại tình dục trẻ em, trong đó có một số khái niệm thuộc phạm vi điều chỉnh của các thiết chế pháp lý quốc tế như đã đề cập như trình diễn khiêu dâm, trực tiếp chứng kiến việc trình diễn khiêu dâm và các biểu hiện của các hành vi này;
- Nghị quyết số 02/2019/NQ-HĐTP (ngày 11/01/2019) hướng dẫn áp dụng Điều 150 về tội mua bán người và Điều 151 về tội mua bán người dưới 16 tuổi của Bộ luật Hình sự. Đây là văn bản đáng chú ý vì đã đưa ra khái niệm “bóc lột tình dục” như “tổ chức cho nạn nhân bán dâm, đưa nạn nhân đến các cơ sở chứa mại dâm để bán dâm, sử dụng nạn nhân để sản xuất ấn phẩm khiêu dâm, trình diễn khiêu dâm, làm nô lệ tình dục... hoặc tiếp nhận nạn nhân để phục vụ nhu cầu tình dục của chính mình”. Khái niệm này không chỉ có giá trị áp dụng với các tội phạm mua bán người, mua bán người dưới 16 tuổi mà còn có giá trị áp dụng tương tự với các loại tội phạm xâm hại tình dục trẻ em khác;
- Thông tư số 02/2018/TT-TANDTC ngày 21/9/2018 quy định chi tiết việc xét xử vụ án hình sự có người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên. Thông tư này xác định rõ thẩm quyền của Tòa gia đình và người chưa thành niên, nhất là đối với các vụ án có bị hại là người dưới 18 tuổi, các quy định của việc xét xử vụ án hình sự có bị hại là người dưới 18 tuổi về phòng xét xử, về thủ tục, về việc tham gia phiên tòa của người đại diện, nhà trường, cơ quan, tổ chức, về việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại là người chưa thành niên; việc tiếp xúc giữa người bị hại là người dưới 18 tuổi với bị cáo;
- Thông tư số 01/2017/TT-TANDTC ngày 28/7/2017 quy định về phòng xử án, trong đó có quy định về mô hình phòng xử án và giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa Gia đình và người chưa thành niên;
- Thông tư số 01/2016/TT-CA ngày 21/01/2016 quy định việc tổ chức các Tòa chuyên trách tại Tòa án nhân dân, trong đó có quy định về việc tổ chức, thành lập Tòa Gia đình và người chưa thành niên;
- Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH ngày 21/12/2018 quy định về phối hợp thực hiện một số quy định của BLTTHS về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi. Trong đó đáng chú ý là các quy định về việc xác định tuổi của người bị hại dưới 18 tuổi; phối hợp giải quyết nhanh chóng, kịp thời vụ án, vụ việc có người bị hại dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục, bị bạo hành hoặc bị mua bán; lấy lời khai người bị hại dưới 18 tuổi. Những quy định này tạo điều kiện để bảo vệ quyền lợi của người bị hại dưới 18 tuổi trong vụ án hình sự về bạo lực tình dục và bóc lột tình dục hiện nay…
Như vậy, pháp luật Việt Nam về cơ bản, đã nội luật hóa hầu hết các quy định trong khung pháp lý quốc tế trong việc bảo vệ trẻ em trước tội phạm bạo lực và bóc lột tình dục. Điều này khẳng định quyết tâm của Việt Nam trong việc bảo vệ trẻ em trước sự xâm hại của những loại tội phạm nguy hiểm này, đồng thời ngăn ngừa và hạn chế tác hại của tội phạm đối với sự phát triển bình thường về mọi mặt của trẻ em.
3. Hợp tác quốc tế trong phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng
Hiện nay ở Việt Nam, UNICEF đã có sự hợp tác với Chính phủ nhằm tăng cường hệ thống bảo vệ trẻ em ở Việt Nam thông qua việc xây dựng và sửa đổi các luật liên quan đến bảo vệ trẻ em cho phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế đồng thời hỗ trợ góp phần xây dựng chiến lược chương trình dài hạn bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, tăng cường hợp tác quốc tế và bảo vệ trẻ em khỏi các hành vi xâm hại tình dục qua mạng. Ủy ban Quốc gia về Trẻ em thuộc Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cũng đã thiết lập một Trung tâm Tổng đài quốc gia về bảo vệ trẻ em (đầu số 111) với mục đích trực tiếp nhận và xử lý thông tin, thông báo, tố giác nguy cơ và hành vi xâm hại trẻ em nói chung. Từ đầu năm 2020, Tổng đài đã bắt đầu phân tách dữ liệu xâm hại tình dục trẻ em qua mạng. Ngoài ra, năm 2021 Bộ trưởng Bộ Thông tin & Truyền thông đã thành lập một mạng lưới đa cơ quan và liên ngành - Mạng lưới ứng cứu, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng (VN-COP) có các tính năng “công cụ” và “báo cáo xâm hại”. Với tính năng “công cụ”, người sử dụng chỉ cần nhập đường link của trang web rồi gửi yêu cầu, thì có thể kiểm tra website an toàn cho trẻ em. Còn với tính năng “báo cáo xâm hại”, nếu có trường hợp xâm hại trẻ trên môi trường mạng như: hành vi bạo hành, xâm hại tình dục, quấy rối, dụ dỗ, lừa đảo, lợi dụng trẻ em trên môi trường mạng, các link trang web xấu, group độc hại, bắt nạt trẻ em, tiết lộ thông tin cá nhân của trẻ em khi chưa có sự đồng ý thì bất cứ ai (kể cả trẻ em) cũng có thể gửi báo cáo.
Vào ngày 19/04/2022, Bộ Lao Động – Thương binh và Xã hội với vai trò là cơ quan đầu mối phụ trách hoạt động của Ủy ban ASEAN về Thúc đẩy và Bảo vệ quyền của Phụ nữ và Trẻ em (ACWC), đã phối hợp với Ban Thư ký ASEAN và UNICEF tổ chức hội thảo khu vực về thúc đẩy cơ chế phối hợp liên ngành trong phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em trong ASEAN. Đây cũng là hoạt động trong khuôn khổ dự án do Việt Nam chủ trì trong Kế hoạch công tác của ACWC giai đoạn 2021-2025 cũng như Kế hoạch hành động quốc gia phòng, chống bạo lực xâm hại trẻ em giai đoạn 2020-2025. Để đạt những mục tiêu chương trình đề ra, Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, Cục Trẻ em đã phối hợp với các tổ chức trong và ngoài nước tổ chức nhiều khóa tập huấn về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng cho đội ngũ những người làm công tác giáo dục, bảo vệ trẻ em cấp tỉnh, huyện, xã và các ngành: Lao động, Thương binh và Xã hội, Công an, Giáo dục... Ngoài ra, nhằm thúc mạnh mẽ hơn nữa các hoạt động bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, Hiệp hội An toàn thông tin Việt Nam (VNISA) đã thành lập Câu lạc bộ Bảo vệ trẻ em Việt Nam trên không gian mạng với sự tham gia của các thành viên là doanh nghiệp, tổ chức trong và ngoài nước, hoạt động trong lĩnh vực hỗ trợ, bảo vệ trẻ em tại Việt Nam.
Quá trình hợp tác quốc tế sâu rộng trong phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em tập trung vào nhiều giải pháp cấp bách, phù hợp với điều kiện thực tiễn tại Việt Nam, điển hình như cùng với việc tăng cường trang bị kỹ năng số an toàn cho trẻ để các em tự bảo vệ mình thì cần truyền thông trang bị các kiến thức, kỹ năng giúp cha mẹ, thầy cô giáo hỗ trợ, đồng hành định hướng cho trẻ em sử dụng mạng Internet an toàn. Có thể thấy, cam kết hợp tác quốc tế của Việt Nam về phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em qua mạng đóng vai trò quan trọng, là hành lang pháp lý cần thiết để Việt Nam xây dựng và vận dụng hệ thống pháp luật hiệu quả, đảm bảo yêu cầu thực tiễn của của quốc gia cũng như thế giới, tăng cường sức mạnh góp phần đấu tranh có hiệu quả với loại tội phạm này, bảo vệ những mầm non tương lai của đất nước./.
Thiếu tá Vũ Thị Hồng Phương – Khoa Luật
Danh mục tài liệu tham khảo
- Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2020) Báo cáo tình hình thực hiện chính sách, pháp luật về phòng chống xâm hại trẻ em, Hà Nội;
- Quốc hội (2015), Bộ luật hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
- United Nations (1989), Công ước về quyền trẻ em năm 1989 (The Convention on the Rights of the Child - CRC).
- United Nations (2000), Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước quyền trẻ em về việc buôn bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em năm 2000 (Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child on the sale of children, child prostitution and child pornography, 2000 - OPSC).
- United Nations (2021), General comment No. 25 (2021) on children‟s rights in relation to the digital environment.
Ban Biên Tập Website
Mọi thông tin phản hồi xin gửi về hòm thư điện tử của Nhà trường hoặc qua hệ thống Hộp thư góp ý.
